برج چهل دختران دامغان


برج چهل دختر یکی از چندین برج آجری در ایران است که در جبهه غربی شهر دامغان و پشت آرامگاه امامزاده جعفر و در نزدیکی جاده دامغان به سمنان به دستور ابوشجاع اصفهانی در سال ٤٤٦ هجری یا ١٠٥٤ میلادی ساخته شده است. این برج ارتفاعی معادل ١٥ متر دارد و محیط خارجی اش برابر ٢٣ متر و قطر داخلی اش ٥ و نیم متر است. شیوه و سبک ساخت این برج تقریبا مشابه شیوه و سبک ساخت برج طغرل در ری و میل رادکان است. تمام تزئینات رو بدنه این برج از طریق آجرکاری بر روی آن نقش بسته است.

کتیبه های بر روی بدنه برج نقش بسته که به زبان کوفی هستند و البته خواندنشون هم بسیار سخت و دشوار است. فقط "امر ببناء هذا لقبة الامیر الجلیل ابوشجاع" و در آخر کتیبه "ثلثمائه" از آن خوانده می شود و همین بخش از کتیبه مشخص میکند که این برج  از بناهای قرن چهارم هجری است. در ساخت این بنا چنان دقتی بکار برده شده که تا به امروز از استحکامش ذره ای کم نشده و همچنان با اقتدار بر روی زمین ایستاده است. این برج درِ کوچکی در ضلع جنوبی اش دارد که در سردر آن کتیبه ای از جنس گچ وجود دارد. این کتیبه نیز به خط کوفی است و در مضمون آن نام بانی ساخت برج ذکر شده است. در مرکز فضای داخلی برج، قبر بسیار ساده و بی آلایشی بر روی زمین هست که دقیقا معلوم نیست چه کسی در آن به خاک سپرده شده. علاوه بر این، اینطور به نظر میرسد که سطح فضای داخلی برج پیش تر از این کمی بالاتر بوده و به مرور زمان با خاک برداری از ارتفاع کف آن کم کرده اند.

چیزی که از آن مطمئن هستیم این است که اسم چهل دختر یا چهل دختران مربوط به دوره های قبل از اسلام است و بعید به نظر نمی رسد که این ساختمان نیز در ابتدا درست مثل ساختمان چهل دختر سمنان از خشت خام ساخته شده باشد، و از اونجاییکه به مرور زمان قسمتی از آن فرو ریخته، در قرن چهارم یا پنجم به دستور ابوشجاع که دقیقا مشخص نیست که بوده و هویتی نامعلوم دارد، مجدداً با در نظر داشتن طرح سابق آن، منتهی با آجر و سقف مخروطی شکل بنا گردیده است.

بنای این مقبره که به چهل دختران معروف شده است، با گنبد بزرگ و زیبایش که با آجرکاری های زیبا و الگوهای هندسی و خطاطی تزیین شده، یکی از معروف ترین و دیدنی ترین اماکن تاریخی شهر دامغان است. داشتن خطاطی های زیبا و چشم نواز یکی از ویژگی های مدارس، مساجد و مقابر بوده است. همانطور که اشاره کردیم بر روی بدنه این مقبره کتیبه های زیادی هست، یکی از آنها کتیبه زیر قرنیزهای آجری است که با اینکه بسیار وسیع و بزرگ است اصلا خوانا و مشخص نیست.

اما باید از بازسازی کتیبه ها ممنون باشیم که حداقل این امکان رو برای ما فراهم کرده که بفهمیم که کتیبه یک متن پایه ای است. بنابراین‏ مقایسه آن با دیگر متن های پایه ای، این امکان رو به ما میدهد که‏ اجزای و ترکیبات‏ جمله های آن را مشخص نماییم. کتیبه این برج آجری با این جمله‏ آغاز می شود: "امر بنای این گنبد"، این‏ جمله ویژگی همه‏ متن های پایه ای‏ است که در اول همه جملات قرار میگیرد. این جمله در این‏ بقعه با "امیر متعالی" و چند کلمه دیگر در جهت دعای‏ آمرزش گناهان ادامه پیدا میکند. با اسامی "ابوشجاع" و "اسفر بن شیراویه" و سه کلمه‏ دیگر که معنای گدایی یا گدا میدهند و دو کلمه دیگر که به دنبالش می آیند، باید ‏ بخشی از اسم و مشخصات‏ بانی این برج باشد. کلمه آخری به وضوح‏ خوانده میشود که نوشته شده "اصفهان". "ابو شجاع اسفر بیگی، پیر اصفهان" که نام این بانی و مشوق با دعایی زاهدانه در درگاه مقبره چهل دختران که‏ مینویسد: سلطنت و حکمفرمایی مخصوص‏ خداست، همراه می‏شود.

جمله‏ ای که به دنبال این‏ ذکر و دعا نوشته شده، بیان میکند که چرا بنیانگذار این برج، این گنبد را بر پا کرده است. این فرد در واقع مقبره ای برای خواب ابدی خود و پسرانش آماده کرده، به امید این که خداوند آنها را مورد آمرزش قرار دهد و به پیامبر گرامی (ص) ملحق کند. به وضوح مشخص است که در اغلب موارد هدف از ساخت بنا هم در کتیبه آمده است که اغلب برای جلب‏ رضایت خداوند در جستجوی بازیابی  آن‏ از خداوند، برای در امان ماندن از عذابش و شفاعت‏ بوده است.

این بنا با الگوهای آجری پیچیده اش همان نسبت و تکنیکی را که در سایر ساختمان های قدیمی دامغان‏ دیده میشود و از قرون پنجم وششم به یادگار مانده، بازگو میکند. چهل دختران در حقیقت بقعه ای است‏ که از قرن پنجم در دامغان باقی مانده است.

اگر زمانى از شهر شهر دامغان رد ميشديد يا براى سفرى كوتاه به اين شهر رفتيد، حتما از اين برج آجرى كه در مجاورت ساختمان امامزاده جعفر ساخته شده ديدن كنيد!

دیدگاه شما